Vanuit de logica van lef, discipline en communicatie zijn instrumenten hulpmiddelen om botsingen in logica's in organisaties op te sporen en nieuwe logica's te helpen ontwikkelen. De grens tussen methode en instrument is niet altijd scherp, maar dat vind ik niet zo relevant. 

Ik beschik inmiddels over een hele reeks aan werkvormen en methodieken als instrumentarium. Er zijn er echter die er uitspringen, daarover wil ik iets meer vertellen.

Naturalistic Inquiry (NI)   

Naturalistic Inquiry is een methode voor kwalitatief onderzoek met als doel antwoord te geven op de vraag hoe onderzoek het handelingsvermogen van de opdrachtgever kan vergroten. Vooral geschikt in "messy" situaties, waarin de meningen verdeeld zijn over wat er nu eigenlijk aan de hand is. 

Een organisatie vormt een complex systeem. De inwerking van onderdelen en van mensen op elkaar is veranderlijk. De betrokken personen vinden er bovendien ieder het hunne van, er zijn verschillende interpretaties van de regels en van gebeurtenissen. Dit betekent dat de natuurwetenschappelijke methode van onderzoek doen niet geschikt is, aangezien er sprake zal zijn van meerdere waarheden. 

De kenmerken van NI en de verschillen met traditioneel sociaal onderzoek:

Praktijkervaring

Voor een ministerie heb ik, samen met een bevriend collega van een bureau voor contractmanagement,  een onderzoek gedaan naar succes en faalfactoren van projecten, volgens de methode van NI. Bij teruglezen van de verslagen valt me op dat juist de knelpunten of de dingen die mis gingen de impuls hebben gegeven tot vooruitgang. We werden gedwongen om iets te bedenken of om hulp in te schakelen.

De member check, waarbij we onze bevindingen en conclusies hebben voorgelegd aan geïnterviewden, blijkt een krachtig instrument te zijn voor verandering. De rapportage wordt gedragen door een groep mensen, in plaats van door de onderzoekers, en de opdrachtgever kan het rapport niet meer in de la laten verdwijnen (wat in dit geval zeker de bedoeling niet was).

Bij een volgend onderzoek zou ik vaker member check bijeenkomsten houden, om een voortgaand gesprek te organiseren over de factoren die een rol spelen en hun samenhang.

Een andere conclusie is dat je zo'n soort onderzoek minstens met twee personen moet doen,  om betekenis te kunnen geven aan de resultaten. 

NI kan als motor voor reflectie èn actie ingezet worden. GUBA & LINCOLN schetsen de criteria en risico's van NI: misleiding, schending van vertrouwen, inbreuk op de privacy, misverstanden door te intieme relaties. Hun boek Fourth Generation Evaluation geeft meer informatie over de uitvoering, evenals ERLANDSON in zijn boek Naturalistic Inquiry. Werkvormen die gebruikt kunnen worden bij Naturalistic Inquiry zijn te vinden in het boek van SIMON & CASELL. 

Als contra-indicaties voor Naturalistic Inquiry zie ik:

• het vraagt vertrouwen en medewerking van mensen in de organisatie (of op de te onderzoeken locatie), die soms in korte tijd niet opgebouwd kan worden

• het onderwerp interesseert je niet

• je hebt zelf nauwe banden met de organisatie

Post-its, of te wel "Geeltjes" gaan een steeds grotere rol spelen in mijn designs. Bij de presentatie van een onderzoek blijkt dat je geeltjes (of andere kleuren) ook kunt voorbereiden door ze te printen.

Ik gebruik geeltjes bij:

• data-analyse in NI

• bij inventariseren van meningen, opmerkingen, of taken bij werkbijeenkomsten

• het ordenen van materiaal voor een notitie of artikel

• het maken van CLD's met groepen

Ze zijn flexibel, mensen kunnen ze zelf ordenen. Ze zijn in grote hoeveelheden te gebruiken, kunnen overal opgeplakt worden, maken geen lawaai en zijn goedkoop. Na afloop eventueel te kopiëren als verslag.

Interviews: ontwerp

Interviews zijn een hulpmiddel bij kwalitatief onderzoek. Interviews kunnen op veel manieren vormgegeven worden. 
Ontwerpcriteria zijn:

Helderziende methode

De helderziende methode heb ik een paar maal toegepast in interviews. Mijn ervaring is dat het een leuke manier is om een interview te starten. Het nodigt de ander uit tot meedoen, gaat direct over wat hem of haar bezighoudt en biedt goede uitgangspunten voor het vervolg. Het principe is:

1. Als u aan een helderziende drie vragen mocht stellen over de organisatie, welke drie zijn dat dan?

2. Als u nu zelf die helderziende was, wat zou u dan antwoorden op die vragen, in het geval al uw dromen bewaarheid worden?

3. Wat zou u antwoorden als uw ergste nachtmerrie bewaarheid wordt?

 

Hermeneutische cirkel

De hermeneutische cirkel is een manier om informatie te verzamelen met als doel een totaalbeeld te krijgen van de meningen en visies over een onderwerp. De cirkel start met een interview met één persoon. Aan het eind van dit interview vraag je: ken je iemand die een heel andere mening heeft over dit onderwerp. Vervolgens ga je naar de genoemde persoon. De mening die je hebt gehoord leg je terug bij die persoon en je vraagt zijn mening. Vervolgens vraag je wie hier een andere mening over heeft of wie er ook belang bij heeft. Na een aantal interviews leg je de bevindingen weer terug ter aanvulling/correctie bij de eerste persoon. Per stakeholdergroep kan een aparte cirkel gemaakt worden, waarna de cirkels aan elkaar gelinkt kunnen worden. 

De hermeneutische cirkel kan een onderdeel uitmaken van een evaluatieonderzoek van de vierde generatie waarbij de diverse constructies van de werkelijkheid in beeld gebracht worden. De historie van evaluatieonderzoeken, hun uitgangspunten en de werkwijze van vierde generatie evaluatieonderzoek wordt uitgewerkt door GUBA & LINCOLN in Fourth Generation Evaluation.

vervolg instrumenten